Siêu âm tim cấp cứu

1. ĐẠI CƯƠNG
Siêu âm Doppler tim là thăm dò không xâm nhập (hoặc xâm nhập tối thiểu), có thể thực hiện nhiều lần. Thông tin thu được nhanh, chính xác. Siêu âm cấp cứu làm tại giường, chỉ nên tập trung vào mục tiêu chính. Siêu âm 2D phối hợp với Doppler cho phép đánh giá được các mục tiêu đặt ra. Từ đó, siêu âm tim cấp cứu tại giường cho phép chẩn đoán những tình huống lâm sàng trầm trọng (khi đó người bệnh không thể di chuyển để đi làm siêu âm thường quy tại phòng siêu âm tim).

2. CHỈ ĐỊNH
Chỉ định của siêu âm tim cấp cứu tại giường là những trường hợp cần làm siêu âm tim mà tình trạng người bệnh nặng không thể di chuyển đi làm siêu âm tại phòng siêu âm tim được.

• Nghi ngờ tràn dịch màng ngoài tim, ép tim.
• Trường hợp ngừng tuần hoàn.
• Nghi ngờ phình tách động mạch chủ.
• Tình trạng thiếu oxy không đáp ứng điều trị.
• Tình trạng shock.
• Thực hiện thủ thuật tại giường dưới hướng dẫn của siêu âm: chọc dịch màng tim dưới hướng dẫn của siêu âm,…

3. CHỐNG CHỈ ĐỊNH
Siêu âm tim qua thành ngực không có chống chỉ định. Tuy nhiên, siêu âm tim qua thành ngực sẽ khó khăn cho việc đánh giá kết quả nếu hình ảnh mờ.
Siêu âm tim qua thực quản sẽ khắc phục được hạn chế của siêu âm qua thành ngực khi hình ảnh siêu âm qua thành ngực không rõ. Tuy nhiên, siêu âm tim qua thực quản có một số chống chỉ định như sau:

• Các bệnh lý thực quản: hẹp thực quản, mới phẫu thuật thực quản,...
• Tia xạ trung thất.
• Bệnh lý cột sống cổ nặng nề.

4. THẬN TRỌNG

• Người bệnh không hợp tác thực hiện thủ thuật.

5. CHUẨN BỊ

5.1. Người thực hiện

• 01 bác sĩ siêu âm tim.
• 01 điều dưỡng.

5.2. Thuốc: Không.

5.3. Thiết bị y tế

• Máy siêu âm có chương trình siêu âm tim, có đủ các phương thức siêu âm như 2D, TM, Doppler xung, liên tục và màu.
• Có đầu dò siêu âm tim qua thành ngực và qua thực quản.
• Máy in ảnh đi kèm với máy siêu âm.
• Giấy ảnh, gel.
• Siêu âm qua thực quản cần thêm: lidocain dạng xịt, lidocain dạng gel, thuốc tiền mê.
• Găng tay, mũ, khẩu trang,...

5.4. Người bệnh

• Siêu âm qua thành ngực: Nếu người bệnh tỉnh táo chỉ cần giải thích để người bệnh yên tâm.
• Siêu âm qua thực quản: tôn trọng các chống chỉ định. Nếu người bệnh đang dùng thuốc an thần thì có thể tiến hành làm được ngay. Nếu người bệnh đang tỉnh thì dùng thuốc tiền mê.

5.5. Hồ sơ bệnh án

• Đúng chỉ định, chẩn đoán phù hợp với chỉ định cần thực hiện siêu âm tim cấp cứu (tại giường).
• Đúng loại thủ thuật dự kiến: Siêu âm tim cấp cứu tại giường.
• Các thông số về dấu sinh tồn, lâm sàng cơ bản.
• Có đủ các xét nghiệm cơ bản: công thức máu, sinh hóa, đông máu.
• Hoàn thiện bảng kiểm thủ thuật.

5.6. Thời gian thực hiện kỹ thuật: 30 phút.

5.7. Địa điểm thực hiện kỹ thuật

• Buồng bệnh.
• Phòng thực hiện kỹ thuật.

5.8. Kiểm tra hồ sơ và người bệnh

• Đúng người bệnh (tên, tuổi, giới, căn cước, thẻ bảo hiểm và các giấy tờ theo quy định).
• Đúng chỉ định.
• Đúng loại thủ thuật dự kiến.

6. TIẾN HÀNH QUY TRÌNH KỸ THUẬT

6.1. Siêu âm tim qua thành ngực
Bước 1: Điều dưỡng đưa máy siêu âm đến tại giường người bệnh, bật máy.
Bước 2: Bác sĩ tiến hành làm siêu âm tim.
Bước 3: Bác sĩ thực hiện các mặt cắt cơ bản (trục dài, trục ngắn cạnh ức trái, mặt cắt 4 buồng, 2 buồng, 5 buồng tim từ mỏm, các mặt cắt trục ngắn, các mặt cắt dưới sườn, trên hõm ức,…), dùng các kiểu siêu âm TM, 2D, Doppler xung, liên tục, màu. Siêu âm tim cấp cứu tại giường tùy từng người bệnh mà tập trung vào các mục tiêu khác nhau, tuy nhiên nên tập trung vào các mục tiêu chính như:

• Chẩn đoán tràn dịch màng tim, ép tim.
• Xem mức độ giãn thất phải, đo áp lực động mạch phổi.
• Đánh giá rối loạn vận động vùng và chức năng thất trái.
• Đo kích thước tĩnh mạch chủ dưới và nhận định.
• Đánh giá các van tim.
• Đánh giá động mạch chủ.
  Bước 4: Sau khi thực hiện siêu âm xong, bác sĩ ghi kết quả siêu âm.
  Bước 5: Sau khi kết thúc siêu âm, điều dưỡng tắt máy siêu âm, lau người bệnh, lau đầu dò siêu âm và đưa máy siêu âm về phòng bảo quản máy.

Hình 1: Khảo sát chức năng thất trái bằng siêu âm TM

6.2. Siêu âm tim qua thực quản
Bước 1: Người bệnh nhịn đói 4 giờ trước khi làm thủ thuật.
Bước 2: Giải thích cho người bệnh về lợi ích của siêu âm qua thực quản nếu người bệnh tỉnh.
Bước 3: Kiểm tra xem người bệnh có dị ứng với thuốc (lidocain) không.
Bước 4: Tháo răng giả tháo lắp và kính của người bệnh.
Bước 5: Đặt đường truyền tĩnh mạch.
Bước 6: Tiền mê (nếu thấy cần thiết).
Bước 7: Bác sĩ tiến hành làm siêu âm tim qua thực quản và ghi kết quả.
Bước 8: Sau khi làm xong bác sĩ hoặc điều dưỡng tiếp tục theo dõi người bệnh khoảng 30 phút, điều dưỡng rửa đầu dò siêu âm, treo vào nơi quy định, đưa máy siêu âm về phòng máy.

Hình 2. Mặt cắt 4 buồng và 5 buồng

7. THEO DÕI VÀ XỬ TRÍ TAI BIẾN

• Siêu âm tim qua thành ngực: không cần theo dõi gì đặc biệt.
• Siêu âm qua thực quản: sau khi làm siêu âm cần theo dõi người bệnh khoảng 30 phút: theo dõi ý thức, nhịp tim, huyết áp,...

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1. Bộ Y tế. Hướng dẫn quy trình kỹ thuật nội khoa - chuyên ngành Tim mạch. Hà Nội: Nhà xuất bản Y học; 2014.
2. Đỗ Doãn Lợi, Nguyễn Lân Việt. Siêu âm Doppler tim (Sách phục vụ đào tạo liên tục). Hà Nội: Nhà xuất bản Y học; 2012.
3. Nguyễn Anh Vũ. Siêu âm tim và cập nhật chẩn đoán. Huế: Nhà xuất bản Đại học Huế; 2022.