BÀI 15: QUẢN LÝ TÀI LIỆU THAM KHẢO VÀ TRÍCH DẪN

Citation Management with AI

🎯 MỤC TIÊU

Về kiến thức:

1. Hiểu vai trò của quản lý tài liệu tham khảo trong nghiên cứu y khoa.
2. Phân biệt được reference, citation, bibliography và reference list.
3. Mô tả được các hệ thống quản lý tài liệu phổ biến: Zotero, Mendeley, EndNote.
4. Phân biệt được các kiểu trích dẫn thường gặp: Vancouver, APA, Harvard và journal-specific styles.
5. Nhận diện được các lỗi trích dẫn do AI tạo ra: tài liệu giả, sai tác giả, sai năm, sai tạp chí, sai DOI/PMID.

Về kỹ năng:

6. Cài đặt và thiết lập Zotero cơ bản.
7. Lưu tài liệu từ PubMed, Google Scholar và website tạp chí vào Zotero.
8. Tổ chức thư viện tài liệu bằng collection, tag và note.
9. Chèn citation vào Microsoft Word hoặc Google Docs.
10. Đổi citation style tự động theo yêu cầu tạp chí.
11. Tạo bibliography/reference list tự động.
12. Kiểm tra tài liệu tham khảo do AI gợi ý bằng PubMed, Google Scholar, DOI hoặc PMID.

Về thái độ:

13. Không tin citation do AI tạo ra nếu chưa kiểm chứng.
14. Xây dựng thói quen lưu tài liệu ngay khi đọc, thay vì đến lúc nộp bài mới đi tìm lại như tìm chìa khóa xe trong túi áo blouse.
15. Có trách nhiệm học thuật với từng tài liệu được trích dẫn trong manuscript.

🔄 KẾT NỐI VỚI BÀI 14

Ở Bài 14, học viên đã học cách viết manuscript theo cấu trúc IMRAD và có bài tập hoàn thiện full manuscript 2500–3500 từ, bao gồm Abstract, Keywords, IMRAD và References.

Bài 15 trả lời câu hỏi rất thực tế:

Manuscript đã viết xong rồi, làm sao quản lý 30–50 tài liệu tham khảo mà không rối tung như dây truyền dịch sau một ca trực dài?

Nếu không có reference manager, học viên rất dễ gặp các lỗi:

• Trích dẫn trong bài không khớp danh mục cuối bài.
• Số thứ tự Vancouver bị lệch sau khi thêm/xóa đoạn.
• Tài liệu trùng lặp.
• Thiếu DOI hoặc PMID.
• Sai tên tạp chí.
• Copy citation từ AI nhưng bài báo không tồn tại.
• Đổi style thủ công mất hàng giờ.

PHẦN 1: VÌ SAO QUẢN LÝ TÀI LIỆU THAM KHẢO QUAN TRỌNG?

1.1. Reference không chỉ là “phần cuối bài”

Tài liệu tham khảo là bằng chứng cho thấy:

• Câu hỏi nghiên cứu có nền tảng khoa học.
• Tác giả hiểu bối cảnh nghiên cứu.
• Kết luận dựa trên bằng chứng hiện có.
• Nghiên cứu không bịa đặt hoặc nói quá.
• Người đọc có thể kiểm tra nguồn thông tin.

Một bài báo y khoa tốt không chỉ có số liệu tốt. Nó còn cần hệ thống trích dẫn sạch, chính xác và minh bạch.

1.2. Tác hại của lỗi citation

Nói vui nhưng thật: Reviewer có thể tha thứ một lỗi chính tả nhỏ, nhưng một tài liệu tham khảo giả thì giống như phát hiện kim tiêm trong hộp bánh — rất khó vui tiếp.

1.3. Citation là trách nhiệm của tác giả

AI có thể giúp tìm, tóm tắt, định dạng và kiểm tra sơ bộ. Nhưng người chịu trách nhiệm cuối cùng là tác giả.

Nguyên tắc:

Nếu bạn trích dẫn một bài báo, bạn phải biết bài đó có thật, đọc ít nhất abstract/full-text liên quan, và hiểu nó đang hỗ trợ câu nào trong manuscript.

Không nên trích dẫn chỉ vì:

• AI gợi ý.
• Tên bài nghe hợp lý.
• DOI nhìn có vẻ “rất DOI”.
• Tạp chí nghe sang.
• Citation làm đoạn văn trông học thuật hơn.

PHẦN 2: CÁC KHÁI NIỆM CƠ BẢN

2.1. Reference là gì?

Reference là thông tin đầy đủ về một nguồn tài liệu.

Ví dụ:

Nguyen HT, Tran VD, Le QP. Medication adherence among patients with hypertension in Vietnam. Vietnam Journal of Cardiology. 2023;45(2):120-128.

Một reference thường có:

• Tác giả.
• Năm.
• Tên bài.
• Tên tạp chí/sách.
• Volume, issue, pages.
• DOI hoặc PMID nếu có.

2.2. Citation là gì?

Citation là cách bạn dẫn nguồn trong nội dung bài viết.

Ví dụ theo Vancouver:

Medication adherence remains a major challenge in hypertension management in Vietnam.¹

Ví dụ theo APA:

Medication adherence remains a major challenge in hypertension management in Vietnam (Nguyen et al., 2023).

2.3. Bibliography và reference list khác nhau thế nào?

Trong bài báo y khoa, thường dùng reference list, không dùng bibliography rộng.

PHẦN 3: CÁC HỆ THỐNG QUẢN LÝ TÀI LIỆU THAM KHẢO

Khung chương trình gốc giới thiệu Zotero, Mendeley và EndNote; trong đó Zotero được khuyến nghị cho bối cảnh Việt Nam vì miễn phí, mã nguồn mở, có browser extension và tích hợp Word/Google Docs.

3.1. Zotero

Zotero là công cụ quản lý tài liệu tham khảo miễn phí, phù hợp cho đa số học viên.

Ưu điểm

• Miễn phí.
• Dễ học.
• Có Zotero Connector cho trình duyệt.
• Lưu metadata bài báo nhanh.
• Tích hợp với Word và Google Docs.
• Đổi citation style tự động.
• Có thể tạo collection, tag, note.
• Phù hợp nhóm nghiên cứu nhỏ.

Hạn chế

• Dung lượng cloud miễn phí có giới hạn.
• Nếu lưu nhiều PDF, cần quản lý dung lượng.
• Metadata đôi khi sai nếu lấy từ nguồn không chuẩn.
• Vẫn cần kiểm tra thủ công.

Phù hợp với ai?

• Học viên mới bắt đầu.
• Bác sĩ/điều dưỡng làm nghiên cứu tại bệnh viện.
• Nhóm nghiên cứu ít kinh phí.
• Người cần công cụ ổn định, miễn phí, dễ dùng.

3.2. Mendeley

Mendeley cũng là công cụ phổ biến, có bản miễn phí với dung lượng lưu trữ nhất định theo khung chương trình.

Ưu điểm

• Giao diện thân thiện.
• Quản lý PDF tốt.
• Có citation plugin.
• Có tính năng social/academic profile.

Hạn chế

• Phụ thuộc hệ sinh thái của nhà cung cấp.
• Một số thay đổi phiên bản có thể gây khó chịu cho người dùng cũ.
• Đồng bộ và plugin đôi khi không mượt bằng kỳ vọng.

3.3. EndNote

EndNote là công cụ trả phí, thường dùng ở một số trường đại học hoặc nhóm nghiên cứu chuyên nghiệp.

Ưu điểm

• Mạnh, chuyên nghiệp.
• Phù hợp thư viện lớn.
• Được nhiều đại học/tạp chí hỗ trợ.
• Tính năng style rất phong phú.

Hạn chế

• Trả phí.
• Hơi nặng với người mới.
• Không phải lựa chọn tối ưu cho học viên có ngân sách hạn chế.

3.4. So sánh nhanh

PHẦN 4: CÁC KIỂU TRÍCH DẪN THƯỜNG GẶP

Khung bài học gốc liệt kê Vancouver, APA, Harvard và journal-specific styles; Vancouver là style thường gặp trong các tạp chí y khoa.

4.1. Vancouver Style

Vancouver là kiểu trích dẫn đánh số, rất phổ biến trong y học.

Ví dụ trong bài

Hypertension is a major risk factor for cardiovascular disease.¹

Hoặc:

Hypertension is a major risk factor for cardiovascular disease [1].

Ví dụ reference list

1. Nguyen HT, Tran VD, Le QP. Medication adherence among patients with hypertension in Vietnam. Vietnam Journal of Cardiology. 2023;45(2):120-128.

Ưu điểm

• Gọn.
• Phù hợp bài báo y khoa.
• Không làm đoạn văn bị nặng.
• Dễ đọc nếu có nhiều citation.

Nhược điểm

• Nếu sửa thủ công rất dễ lệch số.
• Cần reference manager để quản lý tốt.

4.2. APA Style

APA thường dùng trong tâm lý học, khoa học xã hội, điều dưỡng, giáo dục sức khỏe.

Ví dụ trong bài

Medication adherence is influenced by patient beliefs and health literacy (Nguyen et al., 2023).

Ưu điểm

• Người đọc thấy ngay tác giả và năm.
• Phù hợp bài có tính xã hội/hành vi.

Nhược điểm

• Đoạn văn có thể dài nếu nhiều citation.
• Ít phổ biến hơn Vancouver trong nhiều tạp chí lâm sàng.

4.3. Harvard Style

Harvard là hệ author-date, gần giống APA nhưng có khác biệt chi tiết tùy tạp chí.

Ví dụ:

Medication adherence is influenced by patient beliefs and health literacy (Nguyen, Tran and Le, 2023).

4.4. Journal-specific style

Nhiều tạp chí có style riêng. Ví dụ:

• Viết tắt tên tạp chí theo chuẩn riêng.
• Số tác giả tối đa trước khi dùng “et al.”
• DOI bắt buộc hoặc không.
• Citation dùng dấu ngoặc vuông hay số mũ.
• Reference list yêu cầu viết đầy đủ issue hoặc không.

Nguyên tắc

Không đoán style. Luôn đọc Instructions for Authors của tạp chí.

Zotero có thể đổi style nhanh, nhưng vẫn cần kiểm tra thủ công trước khi nộp bài. Reference manager là máy rửa chén, không phải bà tiên lau từng vết dầu mỡ.

PHẦN 5: ZOTERO WORKFLOW CHUẨN CHO NGHIÊN CỨU Y KHOA

5.1. Quy trình tổng quát

Tìm tài liệu
   ↓
Lưu vào Zotero từ nguồn gốc
   ↓
Kiểm tra metadata
   ↓
Gắn collection/tag/note
   ↓
Đọc và highlight
   ↓
Chèn citation vào Word
   ↓
Tạo reference list tự động
   ↓
Đổi style theo tạp chí
   ↓
Kiểm tra lần cuối trước submission

5.2. Nguyên tắc “lưu từ nguồn gốc”

Nên lưu tài liệu từ:

• PubMed.
• Website tạp chí.
• DOI landing page.
• Google Scholar nếu cần, nhưng phải kiểm tra lại.
• Thư viện trường/bệnh viện nếu có.

Không nên lưu citation từ:

• ChatGPT chưa kiểm chứng.
• Blog không chính thống.
• File PDF trôi nổi không rõ nguồn.
• Danh sách reference copy từ bài khác mà chưa kiểm tra.

5.3. Kiểm tra metadata sau khi lưu

Sau khi dùng Zotero Connector, cần kiểm tra:

• Tên bài.
• Tác giả.
• Năm.
• Tên tạp chí.
• Volume, issue, pages.
• DOI.
• PMID nếu là bài y sinh trên PubMed.
• Loại tài liệu: journal article, book, report, guideline.

Lỗi metadata thường gặp

PHẦN 6: TỔ CHỨC THƯ VIỆN ZOTERO

6.1. Collection

Collection giống như thư mục.

Ví dụ cho một đề tài:

Hypertension adherence project
├── 01_Background
├── 02_Adherence measurement
├── 03_Interventions
├── 04_Vietnam studies
├── 05_Methodology
├── 06_Manuscript cited

6.2. Tags

Tags giúp đánh dấu nhanh.

Ví dụ:

• key-paper
• Vietnam
• RCT
• systematic-review
• measurement-tool
• to-read
• cited-in-introduction
• cited-in-discussion

6.3. Notes

Nên tạo note ngắn cho bài quan trọng:

Main finding:
- SMS reminder improved medication adherence at 12 weeks.

Use in manuscript:
- Introduction: evidence for digital reminder interventions.
- Discussion: compare with our intervention.

Limitations:
- Single-center, short follow-up.

6.4. Quy tắc đặt tên collection

Nên dùng tên có ý nghĩa, không nên tạo thư mục kiểu:

Paper mới
Paper mới 2
Đọc sau
Đọc sau thật sự
Rất quan trọng
Rất rất quan trọng

Đó là con đường dẫn tới “rừng Zotero”, nơi các paper vào rồi không bao giờ trở ra.

PHẦN 7: CHÈN CITATION TRONG WORD

7.1. Quy trình cơ bản

1. Mở Microsoft Word.
2. Kiểm tra Zotero tab đã xuất hiện.
3. Đặt con trỏ tại vị trí cần trích dẫn.
4. Chọn Add/Edit Citation.
5. Chọn citation style.
6. Tìm bài bằng tên tác giả/tên bài.
7. Chèn citation.
8. Cuối bài, chọn Add/Edit Bibliography.

7.2. Đổi style

Ví dụ đổi từ Vancouver sang APA:

1. Chọn Zotero tab.
2. Chọn Document Preferences.
3. Chọn style mới.
4. Zotero tự cập nhật in-text citation và reference list.

Đây là lý do không nên gõ citation thủ công. Một cú đổi style thủ công có thể biến buổi tối của bạn thành ca trực không lương.

7.3. Khi nào cần “Refresh”?

Sau khi sửa citation, thêm/xóa đoạn hoặc đổi style, dùng Refresh để cập nhật.

7.4. Khi nào dùng “Unlink Citations”?

Chỉ dùng Unlink Citations khi bản thảo đã hoàn toàn cuối cùng, chuẩn bị gửi đi, và bạn muốn tạo bản không còn trường Zotero.

Cảnh báo

Sau khi unlink, không thể tự động cập nhật citation nữa.

Nên lưu 2 bản:

Manuscript_with_Zotero_fields.docx
Manuscript_submission_unlinked.docx

PHẦN 8: AI VÀ NGUY CƠ TÀI LIỆU THAM KHẢO GIẢ

Khung chương trình gốc nhấn mạnh rủi ro lớn: AI có thể bịa tài liệu tham khảo, vì vậy không bao giờ tin citation do AI tạo ra nếu chưa xác minh, và luôn kiểm tra DOI/PMID.

8.1. AI fabricates references là gì?

AI có thể tạo ra một citation nghe rất thật:

Smith J, Lee A, Nguyen T. Mindfulness interventions for healthcare worker burnout: a randomized controlled trial. Journal of Occupational Health Psychology. 2021;26(4):245-258. doi:10.1037/ocp0001234

Nhìn rất đẹp:

• Có tác giả.
• Có tên bài.
• Có tạp chí.
• Có năm.
• Có volume, issue, page.
• Có DOI.

Nhưng bài này có thể không tồn tại.

AI giỏi tạo “hình dáng của citation”, không đảm bảo “sự tồn tại của citation”.

8.2. Vì sao AI bịa citation?

LLM sinh văn bản dựa trên xác suất. Khi được yêu cầu “cho tôi 10 references”, nó có thể tạo ra citation có cấu trúc hợp lý, nhưng không truy xuất hoặc xác minh cơ sở dữ liệu thật nếu không có công cụ tìm kiếm đáng tin.

Nó có thể trộn:

• Tên tác giả thật.
• Tên tạp chí thật.
• Chủ đề thật.
• Năm gần đúng.
• DOI giả.
• Title nghe hợp lý.

Kết quả là một “Frankenstein reference”: nhìn quen quen, nhưng không phải sinh vật khoa học hợp lệ.

8.3. Các lỗi citation AI thường gặp

Khung chương trình gốc liệt kê các lỗi phổ biến: bài không tồn tại, sai tác giả, sai năm, trộn lẫn nhiều bài khác nhau.

PHẦN 9: QUY TRÌNH KIỂM TRA CITATION DO AI GỢI Ý

9.1. Quy trình 6 bước

AI gợi ý reference
   ↓
Copy exact title
   ↓
Search trên Google Scholar/PubMed
   ↓
Kiểm tra DOI/PMID
   ↓
Đối chiếu authors, year, journal
   ↓
Nếu đúng: lưu từ nguồn gốc vào Zotero
Nếu sai/không tìm thấy: xóa

9.2. Không nên làm

AI tạo reference → Copy vào manuscript → Nộp

9.3. Nên làm

AI gợi ý chủ đề/từ khóa → Tìm bài thật trên PubMed/Google Scholar → Lưu vào Zotero → Đọc và trích dẫn

9.4. Prompt dùng AI an toàn hơn

Thay vì hỏi:

Cho tôi 10 references về mindfulness cho nhân viên y tế.

Nên hỏi:

Tôi đang tìm tài liệu về mindfulness interventions for healthcare worker burnout.

Hãy giúp tôi:
1. Gợi ý các từ khóa tìm kiếm trên PubMed
2. Gợi ý MeSH terms nếu có
3. Tạo search string
4. Gợi ý các loại nghiên cứu nên ưu tiên: systematic review, RCT, cohort
5. Không tạo citation cụ thể nếu không thể xác minh

Hoặc:

Dưới đây là danh sách 5 bài báo thật tôi đã lấy từ PubMed:
[Dán title + PMID]

Hãy giúp tôi tóm tắt mỗi bài và gợi ý bài nào nên dùng cho Introduction, bài nào nên dùng cho Discussion.
Không thêm tài liệu ngoài danh sách.

PHẦN 10: THỰC HÀNH TRÊN LỚP

Theo khung chương trình gốc, Bài 15 có 4 thực hành: thiết lập Zotero, thu thập reference từ PubMed, chèn citation trong Word và kiểm tra citation do AI tạo ra.

Tổng thời lượng thực hành: 60 phút

Thực hành 1: Setup Zotero — 15 phút

Mục tiêu

Học viên cài đặt và thiết lập Zotero để sẵn sàng dùng cho manuscript.

Nhiệm vụ

1. Tải Zotero Desktop.
2. Tạo tài khoản Zotero nếu cần đồng bộ.
3. Cài Zotero Connector cho Chrome/Firefox.
4. Kiểm tra Word plugin.
5. Tạo collection đầu tiên.

Collection mẫu

AI Research Course - My Manuscript

Bên trong tạo:

01_Background
02_Methods
03_Results interpretation
04_Discussion
05_To verify

Checklist nhanh

• Mở được Zotero Desktop.
• Browser có biểu tượng Zotero Connector.
• Word có tab Zotero.
• Tạo được collection.
• Lưu thử được ít nhất 1 tài liệu.

Thực hành 2: Collecting References từ PubMed — 15 phút

Chủ đề mẫu

diabetes management Vietnam

Đây là chủ đề tìm kiếm mẫu trong khung bài học gốc.

Nhiệm vụ

1. Truy cập PubMed.
2. Search:

diabetes management Vietnam

3. Mở 10 kết quả liên quan.
4. Dùng Zotero Connector để lưu từng bài.
5. Kiểm tra metadata trong Zotero.
6. Sắp xếp vào collection.
7. Gắn tag:

Vietnam
diabetes
management
to-read

Câu hỏi sau thực hành

• Có bài nào không liên quan không?
• Metadata có thiếu DOI/PMID không?
• Có bài nào là review, RCT, cross-sectional không?
• Bài nào có thể dùng cho Introduction?
• Bài nào có thể dùng cho Discussion?

Thực hành 3: Citing in Word — 20 phút

Mục tiêu

Chèn citation và tạo reference list tự động.

Nhiệm vụ

1. Mở file Word manuscript nháp.
2. Viết đoạn văn 3–5 câu về đái tháo đường ở Việt Nam.
3. Chèn ít nhất 3 citation bằng Zotero.
4. Tạo bibliography cuối bài.
5. Đổi style:

Vancouver → APA → Vancouver

6. Kiểm tra citation có tự cập nhật không.

Đoạn văn mẫu

Đái tháo đường type 2 là một vấn đề sức khỏe ngày càng phổ biến tại Việt Nam. Việc quản lý bệnh hiệu quả đòi hỏi phối hợp giữa điều trị thuốc, thay đổi lối sống và theo dõi định kỳ. Các nghiên cứu gần đây cho thấy tuân thủ điều trị và khả năng tiếp cận dịch vụ chăm sóc liên tục vẫn là thách thức trong thực hành lâm sàng.

Sản phẩm cần có

• File Word có 3 in-text citations.
• Reference list tự động.
• Style Vancouver đúng.

Thực hành 4: Verify AI-generated citations — 10 phút

Tình huống

ChatGPT đưa cho bạn 5 references về:

mindfulness for healthcare workers

Đây là bài thực hành được nêu trong khung chương trình gốc.

Nhiệm vụ

Với mỗi reference:

1. Copy exact title.
2. Search trên Google Scholar.
3. Search trên PubMed nếu là bài y khoa.
4. Kiểm tra:
   • Bài có tồn tại không?
   • Authors đúng không?
   • Year đúng không?
   • Journal đúng không?
   • DOI/PMID đúng không?
5. Nếu đúng: lưu vào Zotero.
6. Nếu sai hoặc không tìm thấy: xóa.

Bảng kiểm tra

PHẦN 11: CASE STUDY THẢO LUẬN

Case 1: AI tạo tài liệu rất thuyết phục

AI tạo reference:

Nguyen TH, Pham QL, Tran MD. Mindfulness-based stress reduction among ICU nurses in Vietnam: a randomized controlled trial. Journal of Nursing Research. 2022;30(4):e215.

Học viên không tìm thấy trên PubMed nhưng thấy tên tạp chí có thật.

Câu hỏi

1. Có được trích dẫn không?
2. Cần kiểm tra ở đâu?
3. Nếu không tìm thấy thì xử lý thế nào?

Gợi ý trả lời

Không được trích dẫn nếu chưa xác minh được bài tồn tại. Cần tìm exact title trên Google Scholar, PubMed, website tạp chí, DOI. Nếu vẫn không tìm thấy, coi là citation giả và xóa.

Case 2: Bài có thật nhưng AI trích sai

AI đưa:

Author A, Author B. Title X. Journal Y. 2021.

Khi kiểm tra, bạn thấy bài Title X có thật, nhưng xuất bản năm 2019 và tác giả khác.

Câu hỏi

1. Có thể sửa lại rồi dùng không?
2. Cần lưu vào Zotero bằng cách nào?
3. Vì sao không nên sửa thủ công dựa trên trí nhớ?

Gợi ý trả lời

Có thể dùng nếu bài thật sự phù hợp, nhưng phải lấy metadata từ nguồn gốc: PubMed, DOI hoặc website tạp chí. Không nên sửa thủ công dựa trên citation AI vì có thể còn lỗi khác.

Case 3: Citation đúng nhưng không hỗ trợ câu viết

Trong manuscript có câu:

Mindfulness has been proven to reduce burnout in all healthcare workers.

Citation đi kèm là một nghiên cứu nhỏ trên 30 điều dưỡng tại một bệnh viện.

Câu hỏi

1. Lỗi nằm ở citation hay cách diễn giải?
2. Nên viết lại thế nào?
3. AI có thể giúp gì?

Gợi ý trả lời

Citation có thể đúng, nhưng câu viết diễn giải quá mức. Nên viết:

Một số nghiên cứu nhỏ gợi ý mindfulness có thể giúp giảm burnout ở nhân viên y tế, tuy nhiên cần thêm nghiên cứu lớn hơn để xác nhận hiệu quả.

AI có thể giúp kiểm tra xem câu có “overclaim” không, nhưng người nghiên cứu phải đọc bài gốc.

PHẦN 12: BEST PRACTICES

Khung chương trình gốc nhấn mạnh các thực hành tốt: xây dựng thư viện khi đọc, luôn import từ nguồn gốc, backup thường xuyên, dùng folder/tag và kiểm tra style guide trước submission.

12.1. Khi đọc tài liệu

• Lưu ngay vào Zotero.
• Gắn tag.
• Viết note 2–3 dòng.
• Đánh dấu bài quan trọng.
• Lưu PDF nếu có quyền truy cập hợp pháp.

12.2. Khi viết manuscript

• Chèn citation bằng Zotero, không gõ tay.
• Mỗi câu có claim cụ thể nên có citation phù hợp.
• Không gom 5 citation ở cuối đoạn nếu mỗi câu nói một ý khác nhau.
• Không trích dẫn bài bạn chưa đọc.
• Không dùng citation chỉ để “làm đẹp”.

12.3. Trước khi submission

• Đổi style đúng theo Instructions for Authors.
• Refresh Zotero.
• Kiểm tra reference list.
• Kiểm tra tất cả DOI/PMID nếu cần.
• Đảm bảo không có citation bị lỗi.
• Tạo bản backup có Zotero fields.
• Tạo bản submission nếu cần unlink.

PHẦN 13: PROMPT THƯ VIỆN CHO BÀI 15

Prompt 1: Tạo search string thay vì tạo citation giả

Tôi đang tìm tài liệu thật cho chủ đề:
[Chủ đề]

Hãy giúp tôi:
1. Gợi ý 10 từ khóa tiếng Anh
2. Gợi ý MeSH terms nếu phù hợp
3. Tạo search string cho PubMed
4. Tạo search string cho Google Scholar
5. Gợi ý loại nghiên cứu nên ưu tiên
6. Không tạo reference cụ thể nếu không thể xác minh

Prompt 2: Kiểm tra citation đã có

Tôi có reference sau:
[Dán reference]

Hãy giúp tôi tạo checklist kiểm tra tính chính xác:
1. Title
2. Authors
3. Year
4. Journal
5. Volume/issue/pages
6. DOI
7. PMID
8. Link nguồn cần kiểm tra

Không tự khẳng định bài này có thật nếu bạn không có nguồn xác minh.

Prompt 3: Tóm tắt bài đã xác minh

Dưới đây là thông tin một bài báo thật đã được xác minh:
- Title:
- Authors:
- Journal:
- Year:
- DOI/PMID:
- Abstract:

Hãy tóm tắt:
1. Mục tiêu nghiên cứu
2. Thiết kế nghiên cứu
3. Đối tượng
4. Kết quả chính
5. Hạn chế
6. Câu nào trong manuscript của tôi có thể được hỗ trợ bởi bài này

Không thêm thông tin ngoài abstract tôi cung cấp.

Prompt 4: Kiểm tra citation có phù hợp với claim không

Claim trong manuscript:
"[Dán câu viết]"

Thông tin bài báo được trích dẫn:
[Dán abstract hoặc tóm tắt bài]

Hãy đánh giá:
1. Citation này có hỗ trợ trực tiếp claim không?
2. Claim có diễn giải quá mức không?
3. Nên viết lại claim thế nào cho chính xác hơn?
4. Có cần thêm loại bằng chứng khác không?

Prompt 5: Tạo disclosure về AI trong citation management

Tôi đã sử dụng AI trong quá trình viết manuscript như sau:
- Gợi ý từ khóa tìm kiếm
- Tóm tắt abstract của các bài đã xác minh
- Kiểm tra tính rõ ràng của câu trích dẫn
- Không dùng AI để tạo citation chưa kiểm chứng

Hãy viết một câu disclosure ngắn bằng tiếng Anh và tiếng Việt để đưa vào Acknowledgments hoặc Methods nếu cần.

PHẦN 14: LỖI THƯỜNG GẶP VÀ CÁCH SỬA

PHẦN 15: CHECKLIST SAU BÀI HỌC

Checklist Zotero

• Đã cài Zotero Desktop.
• Đã cài Zotero Connector.
• Đã kiểm tra Word plugin.
• Đã tạo collection cho đề tài.
• Đã lưu ít nhất 10 bài từ PubMed/Google Scholar.
• Đã kiểm tra metadata.
• Đã gắn tag hoặc note cho bài quan trọng.
• Đã chèn citation vào Word.
• Đã tạo bibliography tự động.
• Đã đổi citation style thành công.

Checklist kiểm tra citation AI

• Không dùng citation AI nếu chưa xác minh.
• Đã search exact title.
• Đã kiểm tra authors.
• Đã kiểm tra year.
• Đã kiểm tra journal.
• Đã kiểm tra DOI/PMID.
• Đã lưu bài thật từ nguồn gốc vào Zotero.
• Đã xóa reference không tìm thấy.
• Đã kiểm tra citation có hỗ trợ đúng claim không.

Checklist trước khi nộp manuscript

• Style đúng theo Instructions for Authors.
• Tất cả citation trong bài xuất hiện ở reference list.
• Tất cả reference list được trích trong bài.
• Không có citation giả.
• Không có duplicate references.
• DOI/PMID quan trọng đã kiểm tra.
• Đã lưu bản Word có Zotero fields.
• Đã tạo bản submission nếu cần.
• Đã khai báo sử dụng AI nếu AI hỗ trợ đáng kể.

PHẦN 16: BÀI TẬP VỀ NHÀ

Bài tập chính: Tạo thư viện tài liệu cho manuscript

Mỗi học viên sử dụng đề tài của mình và nộp:

1. Zotero library screenshot gồm ít nhất 20 tài liệu.
2. Ít nhất 3 collections có tổ chức rõ.
3. Ít nhất 10 tài liệu có tag.
4. Ít nhất 5 tài liệu có note tóm tắt ngắn.
5. Một file Word 1 trang có:
   • 5 in-text citations.
   • Reference list tự động.
   • Style Vancouver.
6. Bảng kiểm tra 5 citation do AI gợi ý:
   • Bài nào thật?
   • Bài nào sai?
   • Cách kiểm tra?
7. Reflection 150–200 từ:
   • Zotero giúp gì?
   • AI gây rủi ro gì?
   • Bạn sẽ thay đổi thói quen quản lý tài liệu như thế nào?

Mẫu bảng nộp kiểm tra citation AI

PHẦN 17: RUBRIC CHẤM ĐIỂM

PHẦN 18: THÔNG ĐIỆP KẾT THÚC

Bài 15 giúp học viên xử lý một phần nhìn nhỏ nhưng cực kỳ quan trọng của nghiên cứu: trích dẫn đúng.

Hãy nhớ 6 câu:

1. Citation không phải thủ tục cuối bài; nó là xương sống của lập luận khoa học.

2. Zotero giúp bạn tiết kiệm thời gian, nhưng metadata vẫn cần mắt người kiểm tra.

3. Vancouver mà gõ tay là tự chọn chế độ khó cho cuộc đời nghiên cứu.

4. AI có thể gợi ý từ khóa, tóm tắt bài thật, kiểm tra claim — nhưng không được tin AI tạo reference chưa xác minh.

5. Một citation giả có thể phá hỏng độ tin cậy của cả manuscript.

6. Người nghiên cứu cẩn thận là người lưu tài liệu ngay từ lúc đọc, không đợi đến đêm trước deadline mới triệu hồi Google Scholar như gọi cấp cứu.

Soạn giả: Jack Doan
Phiên bản: 1.0
Ghi chú: Có thể điều chỉnh thực hành theo công cụ học viên quen dùng: Zotero, Mendeley hoặc EndNote; tuy nhiên Zotero nên là lựa chọn mặc định cho lớp học tại bệnh viện vì miễn phí và dễ triển khai.